دانشمندان کشف کردن: صدها ژن تو مغز زن‌ها و مردها فرق می‌کنن

دهه‌هاست که تفاوت‌های هوشی و رفتاری بین زن‌ها و مردها مطرح و مورد بحث قرار گرفته.

حالا، شواهد علمی رو به رشدی نشون می‌ده که صدها ژن تو مغز انسان‌های بیولوژیکی زن و مرد به شکل متفاوتی عمل می‌کنن.

هنوز مشخص نیست که معنی این تفاوت‌ها چیه، اگرچه بعضی از این ژن‌ها ممکنه با اختلالات مغزی‌ای که بیشتر یه جنس رو درگیر می‌کنن، مثل آلزایمر و پارکینسون، مرتبط باشن.

این تفاوت‌های جنسیتی بین مغز مرد و زن تو مراحل اولیه رشد شکل می‌گیرن، بنابراین ممکنه تو شکل‌دهی رشد مغز نقش داشته باشن. این تفاوت‌ها فقط تو انسان نیستن و تو پستانداران دیگه هم دیده می‌شن، که یعنی ریشه تاریخی و قدیمی دارن.

فعالیت ژن تو مغز مرد و زن

دهه‌ها تحقیق، تفاوت‌هایی تو ساختار، عملکرد و میزان مستعد بودن برای اختلالات روانی بین مردان و زنان رو تأیید کرده.

چیزی که کمتر واضح بوده، اینه که چقدر از این تفاوت‌ها به ژن‌ها مربوطه و چقدر به محیط.

ما می‌تونیم با نگاه مستقیم به فعالیت ژن‌ها تو مغز مردها و زن‌ها، تأثیر ژنتیک رو اندازه‌گیری کنیم. حالا که ما توالی کامل DNA ژنوم انسان رو داریم، تشخیص فعالیت هر کدوم یا همه تقریباً ۲۰,۰۰۰ ژنی که داره، نسبتاً آسونه.

ژن‌ها بخش‌هایی از DNA هستن، و برای اینکه بیان بشن، توالی‌شون باید به مولکول‌های RNA پیام‌رسان (mRNA) کپی بشه (“رونویسی بشه”)؛ این مولکول‌ها بعداً تبدیل به پروتئین‌ها می‌شن – پروتئین‌ها مولکول‌هایی هستن که واقعاً کارهایی رو انجام می‌دن که زیربنای ساختار و عملکرد بدن هستن.

پس با توالی‌یابی همه این RNAها (که بهش “ترنسکریپتوم” میگن) و مقایسه توالی پایه‌ها با ژن‌های شناخته شده، می‌تونیم فعالیت هر ژن رو تو یه بافت خاص – حتی یه سلول – اندازه‌گیری کنیم.

وقتی دانشمندان تو سال ۲۰۱۷ ترنسکریپتوم‌های نمونه‌های بافت بعد از مرگ صدها زن و مرد رو با هم مقایسه کردن، الگوهای فعالیت ژنی به طرز شگفت‌آوری متفاوت بودن. یک سوم از ۲۰,۰۰۰ ژن ما تو یک یا چند بافت، تو یه جنس بیشتر از جنس دیگه بیان می‌شدن.

قوی‌ترین تفاوت‌های جنسیتی تو بیضه‌ها و سایر بافت‌های تولیدمثلی بودن، اما جالب اینجاست که بیشتر بافت‌های دیگه هم سوگیری جنسیتی رو نشون دادن. مثلاً، یه مقاله بعدی نشون داد که تو نمونه‌های عضلانی مردان و زنان، پروفایل‌های RNA بسیار متفاوتی وجود داره که با تفاوت‌های جنسیتی تو فیزیولوژی عضلات مطابقت داره.

یه مطالعه روی ترنسکریپتوم‌های مغز که اوایل امسال منتشر شد، ۶۱۰ ژن رو نشون داد که تو مغز مردها فعال‌تر بودن و ۳۱۶ ژن تو مغز زن‌ها.

کدوم ژن‌ها تو مغز سوگیری جنسیتی نشون می‌دن؟

انتظار می‌ره ژن‌های روی کروموزوم‌های جنسی، فعالیت متفاوتی بین مردان (که یه کروموزوم X و یه کروموزوم Y دارن) و زنان (که دو کروموزوم X دارن) نشون بدن. با این حال، بیشتر (۹۰ درصد) ژن‌هایی که سوگیری جنسیتی دارن، روی کروموزوم‌های معمولی قرار گرفتن که هم مردها و هم زن‌ها دو نسخه ازشون دارن (یکی از مادر، یکی از پدر).

این یعنی یه سیگنال خاص جنسیتی باید فعالیت این ژن‌ها رو کنترل کنه. هورمون‌های جنسی مثل تستوسترون و استروژن کاندیداهای محتمل هستن، و در واقع، بسیاری از ژن‌های دارای سوگیری جنسیتی تو مغز به هورمون‌های جنسی واکنش نشون می‌دن.

تفاوت‌های جنسیتی چطور تو مغز ایجاد می‌شن؟

تفاوت‌های جنسیتی تو فعالیت ژن‌های مغز، تو مراحل اولیه رشد جنین ظاهر می‌شن، خیلی قبل‌تر از بلوغ یا حتی تشکیل بیضه‌ها و تخمدان‌ها.

یه مطالعه دیگه تو سال ۲۰۲۵، ۲۶۶ مغز جنین بعد از مرگ رو بررسی کرد و پیدا کرد که بیش از ۱,۸۰۰ ژن تو مردان و ۱,۳۰۰ ژن تو زنان فعال‌تر بودن. این مجموعه‌های ژن‌های با سوگیری جنسیتی با اونایی که تو مغز بزرگسالان دیده شده بودن، هم‌پوشانی داشتن.

این نشون می‌ده که اثرات ژنتیکی مستقیم از ژن‌های روی کروموزوم‌های جنسی هستن که باعث این تفاوت‌ها می‌شن، نه تفاوت‌های ناشی از هورمون.

آیا این تفاوت‌ها به این معنیه که مغز زن‌ها و مردها جور دیگه‌ای کار می‌کنه؟

اگه تفاوت‌های فعالیت این همه ژن، تو بعضی تفاوت‌های بزرگ تو عملکرد مغز بین زن‌ها و مردها منعکس نشه، خیلی عجیبه. ولی هنوز نمی‌دونیم تا چه حد، یا تو کدوم عملکردها.

بعضی الگوها دارن ظاهر می‌شن. معلوم شده که خیلی از ژن‌هایی که تو زن‌ها فعال‌ترن، مربوط به فرآیندهای مرتبط با نورون‌ها (سلول‌های عصبی) هستن، در حالی که ژن‌هایی که تو مردها فعال‌ترن، اغلب به ویژگی‌هایی مثل غشاها و ساختارهای هسته‌ای مربوط می‌شن.

خیلی از ژن‌ها فقط تو زیرمناطق خاصی از مغز سوگیری جنسیتی دارن، که نشون می‌ده فقط تو اون مناطق یه عملکرد خاص جنسیتی دارن.

با این حال، تفاوت تو سطح RNA همیشه منجر به تفاوت تو پروتئین‌ها نمی‌شه. سلول‌ها می‌تونن برای حفظ تعادل پروتئین‌ها جبران کنن، یعنی همه تفاوت‌های RNA پیامدهای عملکردی ندارن. گاهی اوقات، فرآیندهای رشد بین دو جنس فرق می‌کنه ولی نتیجه نهایی یکسانه.

سلامت مغز

یکی از یافته‌های مهم، پیدا کردن یه رابطه بین سوگیری‌های جنسیتی و تفاوت‌های جنسیتی تو آسیب‌پذیری نسبت به بعضی اختلالات مغزیه.

خیلی از ژن‌هایی که تو بیماری آلزایمر نقش دارن، سوگیری زنانه دارن، که شاید این موضوع نرخ دو برابری این بیماری تو زنان رو توضیح بده. مطالعات روی جوندگان نشون می‌ده که بیان ژن SRY (که فقط تو مردها هست) تو مغز، بیماری پارکینسون رو بدتر می‌کنه.

تکامل تفاوت‌های جنسیتی تو عملکرد ژن‌های مغز

این الگوهای بیان ژنی با سوگیری جنسیتی به هیچ وجه فقط مختص انسان نیستن.

اونا تو مغز موش‌ها و رت‌ها و همچنین تو میمون‌ها هم پیدا شدن.

مجموعه ژن‌های با سوگیری مردانه و زنانه تو میمون‌ها به طور قابل توجهی با انسان‌ها هم‌پوشانی دارن، که نشون می‌ده این سوگیری‌های جنسیتی تو یه جد مشترک ۷۰ میلیون سال پیش ایجاد شدن.

این یعنی انتخاب طبیعی طرفدار فعالیت ژنی بوده که باعث می‌شد رفتارهای کمی متفاوتی تو اجداد پستاندار نر و ماده ما – یا شاید حتی عقب‌تر، تو اجداد همه پستانداران، یا حتی همه مهره‌داران – تقویت بشه.

در واقع، تفاوت‌های جنسیتی تو بیان ژن‌ها تو مغز در حال رشد، به نظر می‌رسه تو حیوانات همه‌جا هست. این تفاوت‌ها حتی تو کرم لوله‌ای ساده هم مشاهده شده.

لینک منبع